Ferhat Mehenni: 50 jaar poëzie tegen dictators
Anavad, de tijdelijke regering van Kabylië in het buitenland, roept op zondag 14 december een eigen staat uit. Aan het hoofd van de tijdelijke regering zit Ferhat Mehenni (1951). Hij is politiek activist en zanger bekend van zijn protestliedjes. Hij staat sinds 2021 op lijst van meest gezochte “terroristen” in Algerije. Onderaan een paar van zijn gedichten.
Poëzie en muziek spelen een belangrijke rol in de cultuur van de Kabylen. Dichters en musici beschrijven het dagelijkse leven van mensen aan de rand van de samenleving en geven zo een beeld van de economische, culturele, politieke, sociale omstandigheden van de regio door de eeuwen heen.
In 1980 verboden de autoriteiten een lezing van Mouloud Mammeri (1917-1989) over de poëzie van Si Muhand U Mhand, een dichter uit de 19de eeuw. Zijn gedichten beschrijven zijn eigen ontberingen onder het Franse kolonialisme.
Het verbod op de lezing heeft tot de oprichting geleid van Mouvement Culturele Berbère. Ferhat Menhenni was samen met zanger Lounés Matoub één van de vertolkers van de beweging.
Matoub werd in 1998 vermoord wegens zijn kritische muziek op de militaire dictatuur en op de nieuwe inperkingen meegebracht door het opkomende islamisme. Mehenni vertrok na het uitbreken van de burgeroorlog naar het buitenland.
In 1994 organiseerde Mehenni samen met een groep activisten een boycot van de scholen van de overheid. Zij eisten de invoering van de moedertaal van kinderen in het onderwijs. Een jaar later werd het Commissariaat voor Tamazight opgericht.
Zijn eerste liedjes over taal verschenen in 1973. Het gedicht Tutlayt Tamazight (Moedertaal) werd tijdens de boycot van de scholen in 1994 gezongen. De zanger betreurt de uitsluiting van de taal van het volk onder het mom dat het geen taal is maar een dialect:
D udem is kan walit t
Ulamma t-tameddit
Tini mala tidet
M’ur telli t-tilemzit
Het liedje Adu (De wind) uit 1975 gaat over vrijheid. Een nieuwe wind steekt op van achter de heuvels en brengt vrijheid met zich mee. Maar het is niet duidelijk of iedereen naar de wind kan luisteren:
Atay atay w adu
Ataya ighil ighil
Stqsagh t anda iteddu
Yenna-d nekk yides anemlil
W’id kecc w’id kecc ay adu?
Ulamma iles ik wezzil
Zijn gedicht Imesdurar (Bergbewoners) uit 1976 gaat over armoede in de vergeten amazigh gemeenschappen in Noord-Afrika. “Onze bergen zijn zo mooi. O zo mooi. Hun enige schoonheid bestaat uit honger. Dat druipt af van de rotsen”:
Idurar t-tidet cebhen
S uqerru iw ar cebhen
Ar cebhen amzun d laz
D laz akw i ten icebhen
Het gedicht Brezidan (De president) uit 1979 is een oproep om de dienstplicht te weigeren. Het liedje lijkt op een gedicht van de Franse dichter Boris Vian (1920-1959) dat eindigt met het verzoek aan de president om zelf zijn eigen kinderen naar de oorlog te sturen. Ferhat zong dit gedicht tijdens de Algerijnse agressie tegen Marokko tijdens het conflict om de Sahara. Matoub Lounés heeft ook in zijn dagboek genoteerd dat hij geweigerd heeft om naar het front te gaan:
A widak i-gh ihekmen
A wen in arugh tabrat
Wiss m’a t teghrem ahat
Ma testufam m’ulac d ayen
Aqli tfegh-d lekwaghed nni
Akken ad ddugh d a3eskriw
d daf3agh ff tmurt-iw
Tughal-ed lgirra nni
Zijn gedicht Ibaatiyen (De Baathisten) uit 1982 verscheen in de hoogtijdagen van de arabiseringspolitiek. Algerije heeft na 1962 docenten uit het Midden Oosten gehaald om de bevolking te helpen arabiseren. Sommige waren aanhangers van extreme groepen zoals de Moslim Broederschap of de Baath partij. Twintig jaar later brak er een burgeroorlog uit:
O Baatist, u komt ons muilkorven
U wilt van ons Arabieren maken
Om Arabisch te lezen en te schrijven
(…)
O Baardmannen, u wilt ons knechten
Opdat islamisme wortel schiet
En vrouwen een hoofddoek dragen
Lli k Ibaatiyen
Semghi-yagh acciwen
Akken d a3raben akw a nughal
S ta3rabt a nettaru
Yiss ar a nettargu
Ti3erbubt nnegh as negg azal
Vijftig jaar na het liedje Adu (De wind van de vrijheid) heeft de 75 jarige protestzanger deze week een nieuw liedje Tikkelt-a (Deze keer) (link naar YouTube) uitgebracht. Een liedje dat het beste kan worden beschreven als een samenvatting van zijn werk in de afgelopen halve eeuw.
Meer liedjes van Ferhat Mehenni zijn te lezen in het werk van Cherif Makhlouf: Chants de liberté. Ferhat la voix de l’Espoir. Textes berbères et français. Harmattan, 1997.
Afbeelding: Ferhat Mehenni in 2021 in het gebouw van de Verenigde Naties.
Meer lezen over hetzelfde ondewerp:
Kabylen roepen op 14 december een eigen staat uit
Vertegenwoordigers van regio Kabylië verklaren op zondag 14 december vanuit Parijs in een plechtige ceremonie een eigen vrije staat. Een belangrijke mijlpaal in de hedendaagse geschiedenis van de regio, aldus een persbericht ontvangen door de redactie. De verklaring bekrachtigt volgens initiatiefnemers de wil van de bevolking om zijn onvervreemdbare recht op zelfbeschikking uit te oefenen na jaren vreedzame inspanningen om een dialoog met de Algerijnse staat op gang te brengen. Onderstaand artikel bevat een overzicht van de geschiedenis van de regio in een breed context van de Oudheid tot vandaag.