Weerstand in parlement tegen onderwijzen Tamazight
Opinie. Het parlementair jaar 2026-2027 is in oktober met een fel debat begonnen tussen de nieuw gekozen premier Fatima Zahra Mansouri en de oppositie uit islamitische en extreemlinkse partijen. De eerste groep verwijt haar dat ze Klassiek Arabisch (Al Fos'ha, de taal waarin de Koran is geschreven) niet machtig is. De nieuwe premier sprak het parlement toe in het Marokkaans met een amazigh accent. De tweede groep wil dat de premier het besluit om het onderwijzen van Tamazight te financieren terugdraait. Waar komt de weerstand in de politiek tegen de taal van het volk?
De nieuwe premier Fatima zahra Mansouri is in Marrakech geboren, een stad die volgens de Nederlandse taalkundige Harry Stroomer (1946-2026) tot begin 20ste eeuw amazightalig was. Hij heeft 40 jaar lang de taal in Zuid-Marokko bestudeerd en is auteur van een woordenboek. De taal wordt in sommige wijken nog steeds gesproken. De premier zelf geeft toe dat ze van amazigh afkomst is. Dat wil zeggen iemand die Marokkaanse woorden uitspreekt zonder de klinkers A, I, O aan het einde zoals in Klassiek Arabisch wel het geval is (الهمزة).
Omar Mahmoud Benjelloun, advocaat en parlementslid namens de tweede groep, wil dat de premier het budget gereserveerd voor het onderwijzen van Tamazight moet afschaffen. Hij heeft boze reacties uitgelokt. Een NGO heeft een brief aan de voorzitter van het parlement gestuurd met het verzoek om het meertalige karakter van het land te waarborgen zoals de grondwet staat.
Omar Mahmoud Bendjelloun komt uit Fes en heeft al eerder het festival Bilmawen in Zuid-Marokko beschreven als een "heidense praktijk" opgedrongen door "neokolonialisme" om Marokko te verdelen:
“De opkomst van heidense en onbekende gewoontes in het zuiden van Marokko naar aanleiding van het islamitische offerfeest. Dat wordt sinds 30 jaar opgedrongen in de naam van de promotie van etno-culturen. Het separatisme en het neokolonialisme zijn aan het werk in de meest dodelijkste vorm onder het mom van cultuur.”
De man is dus niet alleen tegen het onderwijzen van de taal maar ook tegen culturele uitingen zoals Bilmawen, een vorm van straattheater verdwenen in de rest van het land maar nog altijd gevierd in regio Souss.
Oorsprong van het kwaad
De afkeer van amazigh is niet nieuw. Reeds in de Middeleeuwen bezongen dichters en chroniqueurs de superioriteit van Arabisch boven amazigh. Ze hebben zelfs valse hadiths (overleveringen van de profeet van de islam) in omloop gebracht die de gelovigen bang maken: "Allah spreekt alleen Arabisch in het hiernamaals". Dat wil zeggen dat je naar de hel gaat als je Tamazight spreekt.
Abdallah Bounfour schreef in zijn boek "Le noeud de la langue" over taal in Marokko dat Hasan Alyousi in de 16de eeuw een leraar in het geheim heeft ingehuurd om van zijn amazigh accent af te komen. Hij wilde in Fes studeren en was bang dat het accent zijn afkomst gaat verraden. En dan kon hij zijn carrière wel vergeten. Hij zou zich later in Marrakech terugtrekken waar hij bijtende poëzie schreef tegen de heersende elite.
Mokhtar Soussi (1900-1963) schreef in zijn werk Al Maasoul dat studenten uit Zuid-Marokko niet graag naar Fes gingen om te studeren. We weten nu waarom.
In 1930 kreeg Abdellatif Sbihi, een klerk uit Salé in dienst van het Frans koloniaal bestuur, een wetsvoorstel onder ogen om Justitie te hervormen. Het land had twee systemen: een amazigh juridisch systeem (Azerf) en een religieus systeem gebaseerd op islam. Sbihi zag hierin een bedreiging voor de eenheid van het land en begon een campagne. Hij vond medestanders in Fes waar anti-amazigh sentimenten heersen. De koning werd boos en liet deze brief in de moskeeën voorlezen.
In 1982 heeft historicus Ali Sadki Azayku (1942-2004) een gevangenisstraf gekregen van twaalf maanden voor het publiceren van een artikel over geschiedenis van Marokko. Het woord amazigh werd in het artikel geciteerd. Sadki was ook dichter. Hij schreef dit gedicht over zijn moedertaal in de gevangenis.
Onder de regering van Abbas El Fassi (Istiqlal partij, opgericht in Fes) werd een wetsvoorstel gepresenteerd om Tamazight in de grondwet te erkennen. Hij was daar eerst tegen maar wilde later bijsturen mits de taal wordt onderwezen maar niet in de grondwet komt naast Arabisch.
Na Abbas El Fassi kwamen de PJD-islamisten aan de macht. Partijleider Benkirane - nog eentje uit Fes - moest ook niets hebben van de taal die hij met Chinees vergeleek. Na de aardbeving van 2023 in de buurt van Marrakech gaf hij de schuld aan de slachtoffers. Allah heeft de lokale bevolking gestraft voor de zonden die in de stad worden begaan, zei hij. Hij bedoelt hiermee het vermaak door internationale toeristen die de stad jaarlijks bezoeken.
Deze irrationele weerstand is eeuwenoud en is vandaag de dag nog terug te vinden in de media, in de politiek, in het onderwijs, in de sport en op straat. Er is sinds 2011 weliswaar een langzame verandering in de mentaliteit waar te nemen. Maar discriminatie op basis van taal is nog niet voorbij.
Meer lezen over hetzelfde onderwerp:
Memoires Brahim Akhiate (1941-2018) in het Engels
De memoires van Brahim Akhiate (1941-2018) zijn in het Engels beschikbaar dankzij een nieuwe vertaling door Georgetown University Press. Volgens recensente en antropologe Kristin Gee Hickman van de Croft University in Mississipi zijn de memoires een interessant Engelstalig verslag over de amazigh culturele beweging in Marokko vanaf de jaren 1960. De memoires bieden inzicht in de vorming van een nieuwe postkoloniale identiteit en de verhoudingen tussen de amazigh beweging en andere politieke en ideologische stromen in het land. Brahim Akhiate is in 1941 in Agadir geboren. Hij is een van de oprichters in Rabat in 1967 van de Marokkaanse Vereniging voor Cultureel Onderzoek en Uitwisseling (AMREC). De verenging had tot doel academisch onderzoek naar en promotie van de amazigh taal en cultuur. Hij was een van de oprichters eind jaren 1970 van de Zomeruniversiteit van Agadir. Hij heeft daarnaast verschillende media opgericht zoals Amud, Arraten en Tamunt. Akhiat is auteurs van verschillende publicaties in Tamazight. Na 2001 werd hij door de koning gevraagd als adviseur van het nieuw opgericht IRCAM taalinstituut.
Moroccan Other Archives 1960 – 1999
In april 2023 verscheen de Engelstalige publicatie “Moroccan Other Archives” van Brahim El Guabli. De auteur is docent onderzoeker moderne literatuur aan het Williams College. Zijn publicatie gaat over het belang van de archiveren van culturele producties tussen 1960 en 1999 in Marokko. Marokko maakte, net als de meeste landen na de onafhankelijkheid, een periode door van politieke strijd tussen verschillende partijen met onverenigbare visies. Meningsverschillen veranderen in politiek geweld. Dat is wat de Commissie Waarheid en Verzoening (Instance Equité et Reconciliation) vanaf 2004 moest onderzoeken. Er moesten manieren worden gevonden om de geleden schade te herstellen. De periode tussen 1960 en 1999, ook wel bekend als de Jaren van Lood, was dus een periode van geweld door de staat tegen afwijkende meningen. Dit betekent dat er naast fysiek geweld waarmee mensen te maken hadden ook symbolisch geweld was tegen mensen die hun recht op burgerschap niet konden uitoefenen. Tamazight werd gemarginaliseerd, politieke activisten werden gevangen gezet en de geschiedenis van Marokkaanse joden werd verzwegen.
Nieuwe amazigh vertaling betekenissen van de Koran
Een nieuwe amazigh versie van de Koran is sinds kort beschikbaar gesteld door Stichting Mohammed VI. De nieuwe versie bevat de vertaling van de betekenissen van de Koran in een eenvoudige taal die mensen met beperkte kennis van klassiek Arabisch kunnen verstaan. Dit project stond volgens voormalige premier Saad Edine Othmani onder toezicht van een groep vooraanstaande geleerden. Hij schrijft op zijn social media account dat de uitgave de eerste officiële, wetenschappelijke vertaling is van de betekenissen van de Koran in Marokko en is het resultaat van een jarenlange samenwerking, voorbereiding, beoordeling en validatie door verschillende deskundigen. Toch is de nieuwe publicatie niet de eerste versie ooit. Voor onderzoekers die de geschiedenis hebben bestudeerd van de vertalingen van de Koran naar Tamazight is dit een praktijk die geworteld is in een lange mondelinge en schriftelijke amazigh traditie waarbij gebruik wordt gemaakt van Arabisch schrift om de lokale bevolking die de Arabische taal niet verstaat de grondbeginselen van de religie bij te brengen. De Nederlandse studie "The Berber Literary Tradition of the Sous" uit 1997 gaat hier uitgebreid op in.