Artikel over Bilmawen, innovatief straattheater
Update: 24 mei. Carnaval Bilmawen is een volksfeest met dans en muziek. Het wordt jaarlijks na het Offerfeest in verschillende plaatsen in Souss en de Westelijke Hoge Atlas gevierd. Lokale verengingen organiseren een optocht langs belangrijke straaten en pleinen. In Agadir zal het carnaval dit jaar tussen 15 en 21 juni 2026 plaatsvinden. Carnaval organisatoren uit de Canarische Eilanden doen dit jaar mee. Bilmawen is een van de laatste amazigh volksfeesten dat nog in Marokko wordt gevierd. Onderaan een artikel van vorig jaar met een update.
Bilmawen werd vroeger in verschillende plaatsen gevierd. De naam van het carnaval verschilt per regio. In Souss en in de Westelijke Hoge Atlas heet het Bilmawen, betekent in Tamazight de drager van de huiden (Bi = drager, ilmawen = huiden, enkelvoud = ilm). In Fes en Marrakech heette het vroeger Boujloud. In Doukkala was het Hairma. In Chiadma heette het Chouyikht, een verkleining van het woord “cheikh”. En in Chaouia werd het Bou Labtayn genoemd.
Een beschrijving van het carnaval in verschillende regio’s in de eerste helft van de 20ste eeuw is te lezen in het werk van de etnologen Edmond Doutté (1867-1926), Émile Laoust (1876-1952) en Edvard Westermarck (1862-1939).
Antropoloog Abdellah Hammoudi heeft een recent onderzoek gedaan naar tradities waaronder Bilmawen in Al Haouz. Zijn onderzoek is naar het Engels vertaald onder de titel Victim and its Mask. An Essay on Sacrifice and Mascquarade in the Maghreb (Universiteit van Chicago).
Voorbereiding
De voorbereiding op het carnaval begint een paar maanden eerder. De dragers reizen stad en dorp af op zoek naar de juiste huiden van geiten. De huiden worden zorgvuldig geselecteerd op de lengte van het haar. Ze worden in de loop van de maanden voor het carnaval meerdere keren gewassen en met zout en aluin behandeld. Drager Brahim uit Tarrast, een wijk vlakbij Inezgane, vertelt in deze video hoe hij de huiden voorbereidt (externe link naar Facebook). De laatste fase van de voorbereiding is het op maat snijden van de kostuums. Er zijn meerdere geiten nodig om een kostuum te maken. De kosten liggen tussen 300 en 1000 euro.
Optreden
De drager van de huiden treedt alleen op of samen met meerdere helpers. Een muziek- en dansgroep begeleidt hem bij zijn optreden. Het publiek zingt oude liedjes over Bilmawen. Hij wordt in de literatuur beschreven als een eng wezen dat mensen bang maakt. Vroeger gooide het publiek met kleine stenen om hem te verjagen. Hij reageert door de clown te spelen en grof taal te gebruiken. Het interessante deel van zijn optreden begint als hij een sprint inzet. Hij rent achter de belagers aan om ze de stuipen op het lijf te jagen. Wie gepakt wordt krijgt een pak slaag.
Vernieuwing
Maar het carnaval is aan het veranderen. Daar waar vroeger alleen mannen de huiden droegen kunnen vrouwen en kinderen dat nu ook zoals deze video van Isra, een meisje van 9 jaar oud. Ze doet voor de derde keer mee (externe link naar Facebook).
Bilmawen droeg vroeger een masker in de vorm van het hoofd van het dier. Tegenwoordig wordt het gezicht geschminkt. De hoorns van de geit zijn door voorwepen van kunststof vervangen. Socioloog Brahim Labari, onderzoeker verbonden aan de Universiteit van Agadir, ziet in de veranderingen een teken van innovatie. Het carnaval is volgens hem een vorm van straattheater dat zichzelf vernieuwt. Liefhebbers van het originele carnaval zijn niet te spreken. Anderen hebben ook kritiek maar om heel andere redenen.
Kritiek
De kritiek op Bilmawen komt vooral uit regio's waar die tradictie is verdewenen en het heeft een religieuze toon. Kritici beschrijven het carnaval als een heidense traditie in strijd met de islam. Mannen die huiden van dieren dragen, die hun gezicht schminken om op vrouwen te lijken, vrouwen en mannen die samen op straat dansen en muziek maken… dat is ongehoord. Ze roepen op social madia op tot boycot van het carnaval. Kritiek lijkt te zijn gebaseerd op het concept van “Jahiliyya” van Sayyid Qotb (1906-1966), een ideoloog van de Moslim Broederschap.
Kritiek komt niet alleen van religieuzen. Ook seculieren bemoeien zich met het carnaval. In een reactie op zijn social media account schrijft advocaat en politicus Omar M. Benjelloun:
“De opkomst van heidense en onbekende gewoontes in het zuiden van Marokko naar aanleiding van het islamitische offerfeest. Dat wordt sinds 30 jaar opgedrongen in de naam van de promotie van etno-culturen. Het separatisme en het neokolonialisme zijn aan het werk in de meest dodelijkste vorm onder het mom van cultuur.”
Hij ziet carnaval Bilmawen als een bedreiging en denkt dat het carnaal pas in ontstaan na de erkenning in 2001 van de amazigh taal en cultuur in Marokko. Muziek en dans hebben echter altijd deel uitgemaakt van de Marokkaanse cultuur.
Liefhebbers van Bilmawen zijn niet van plan afstand te doen van hun carnaval. Getuige de opkomst zoals in 2025 in een volkswijk in Dcheira, een kleine stad ten zuiden van Agadir.
Erkenning
