Publicatie over regionalisering en territoriale ontwikkeling
De laatste hervorming van het regionale ontwikkelingsmodel vond in 2015 plaats. Er wordt sindsdien gestreefd naar decentralisatie om meer macht aan de regio’s te geven. Maar het model werkt niet. De kloof tussen de regio’s groeit. Aanleiding voor ingenieur Omar Benida om na te denken over oplossingen voor de toekomst. Hij heeft zijn bevindingen samengevat in de nieuwe publicatie “Régionalisation et développement territorial au Maroc (Uitgave Harmattan, 2026).
De auteur schrijft dat er voor het eerst in een studie naar regionale ontwikkeling een wetenschappelijk model is gebruikt gebaseerd op kunstmatige intelligentie. Een van de conclusies is dat het land beter af is met 9 regio’s in plaats van 12. De publicatie is gericht op zowel onderzoekers, praktijkprofessionals als beleidsmakers die de territoriale organisatie van Marokko op een andere manier willen benaderen en de fundamenten willen leggen voor een meer inclusieve regionale economische groei.
Regionale en economische ontwikkeling is een proces dat voortdurend in beweging is en wordt beïnvloed door meerdere factoren zoals demografische dynamiek, verstedelijking, industrialisatie, sociale en economische veranderingen en politieke keuzes. In deze veranderlijke context kan de territoriale indeling niet hetzelfde blijven. Het wordt een strategisch instrument in handen van de staat om de inrichting van het territorium aan te passen aan de realiteit van het moment, territoriale onevenwichtigheden te corrigeren, het lokale bestuur te versterken en een rechtvaardigere ontwikkeling te stimuleren.
Marokko, dat drie grote territoriale hervormingen heeft gekend (1971, 1997, 2015), illustreert de wil om zijn regionale organisatie permanent aan te passen. Ondanks formele hervormingen blijven de verschillen tussen de regio's echter bestaan, of worden ze zelfs groter. De economische, sociale en ecologische ongelijkheden vragen om een diepgaande reflectie over de criteria voor regionalisering, om zo een harmonieuze groei op het hele grondgebied te bevorderen.
Dit boek past binnen dat perspectief. Het biedt een geïntegreerde analyse van de demografische, ecologische en economische dimensies van de regionale indeling, waarbij robuuste empirische instrumenten worden ingezet, met name een voorspellende modellering op basis van machine learning (MLP-model). Het doel is te bepalen wat een optimale minimale economische omvang voor een regio zou kunnen zijn, rekening houdend met de specifieke kenmerken en het potentieel van elk gebied.
De analyse van de demografische dimensie heeft geleid tot het naar voren schuiven van belangrijke factoren, zoals bevolkingsdichtheid of het aandeel van de plattelandsbevolking, die een structurerende rol spelen in de effectiviteit van overheidsbeleid gericht op een bepaald gebied. De kruising met cartografische gegevens en de OESO-typologie maakt het mogelijk om de regionale eigenschappen beter te begrijpen en de behoeften beter af te stemmen op de territoriale typologieën (stedelijk, landelijk…).
Onderzoek wijst uit dat op milieugebied natuurlijke hulpbronnen (water, bossen, bodem, biodiversiteit) ongelijk verdeeld zijn over de regio's en vaak worden genegeerd in de indelingsplannen. De interne heterogeniteit van veel huidige regio's, zoals Beni Mellal-Khénifra of Fès-Meknès, illustreert het gebrek aan overweging voor het natuurlijk kapitaal binnen de logica van de territoriale configuratie. Bij het ontbreken van mechanismen voor compensatie tussen regio's remmen deze onevenwichtigheden de opzet van strategieën voor gelijke ontwikkeling.
Op economisch vlak tonen de resultaten van de econometrische modellering een sterke polarisatie rond drie grote regio's: Casablanca-Settat, Rabat-Salé-Kénitra en Tanger-Tétouan-Al Hoceima, die het merendeel van de investeringen en economische activiteiten aantrekken. De analyse van de convergentie laat vanaf 2013 een groeiende divergentie tussen de regio's zien, wat de beperkingen van de huidige indeling om de ontwikkelingsverschillen te verkleinen aan het licht brengt.
In deze context ligt de belangrijkste bijdrage van deze publicatie in de toepassing van een MLP-model om de minimale optimale economische omvang van een regio in te schatten, op basis van een reeks variabelen die sterk gecorreleerd zijn met het regionale BBP (bruto binnenlands product). Onderzoek toont aan dat sommige regio's deze drempel niet halen, wat een reflectie op de configuratie van het nationale grondgebied rechtvaardigt. De uitgevoerde simulaties laten zien dat een vermindering van het aantal regio's tot negen het mogelijk zou maken om deze minimale economische omvang beter te benaderen, waardoor de regio's economisch robuuster worden.
De publicatie projecteert ook de effecten van deze toekomstige configuraties tegen het jaar 2035, binnen het kader van het Nieuwe Ontwikkelingsmodel (NMD). Er zijn twee scenario's overwogen, die aantonen dat de regionale verschillen zouden kunnen aanhouden of zelfs verergeren als de huidige indeling gehandhaafd blijft. Een rationelere herconfiguratie, gebaseerd op de convergentie van demografische, economische en natuurlijke potenties, is noodzakelijk om het overheidsbeleid beter te sturen.
De empirische resultaten van de twee geanalyseerde scenario's tonen een gedifferentieerde regionale economische groei in Marokko aan. Dit uit zich in een contrasterende ontwikkeling tussen de regio's, wat bijdraagt aan het behoud of zelfs de verergering van de territoriale verschillen. Deze regionale dynamiek onderscheidt zich door verschillende kenmerken die we hieronder toelichten:
1. Demografie: hoewel ervan wordt uitgegaan dat alle regio's gelijkelijk zullen bijdragen aan een bbp-groei van 6% tegen 2035, zullen de ongelijkheden tussen de regio's worden vergroot. De dichtbevolkte regio's, zoals Casablanca-Settat, Rabat-Salé-Kénitra en Tanger-Tétouan-Al Hoceima, zullen hun demografische gewicht zien toenemen, zowel wat betreft de stedelijke als de plattelandsbevolking. Deze situatie vloeit voort uit het groei traject dat Marokko doormaakt vanuit een huidige situatie die gekenmerkt wordt door onevenwichtigheden en een sterke polarisatie van de drie hoofdregio's. Het handhaven van dezelfde huidige regionale configuratie voor het NMD zou leiden tot het voortduren of zelfs verergeren van de demografische verschillen tussen de regio's. Het enige opmerkelijke verschil zou liggen in de verbetering van de indicatoren voor de stedelijke bevolking in de overwegend rurale regio's, zoals Draa-Tafilalet, Marrakesh-Safi en Souss-Massa, in samenhang met de ontwikkeling van de verstedelijking en de vlucht uit het platteland. Dit zou echter niet gepaard gaan met de creatie van grote stedelijke centra in deze regio's.
2. Natuurlijke hulpbronnen: de grote concentratie van de bevolking in de drie hoofdregio's (Casablanca-Settat, Tanger-Tétouan-Al Hoceima en Rabat-Salé-Kénitra) dreigt een scheve verhouding te creëren in de toegang tot cruciale natuurlijke hulpbronnen, met name water. Deze situatie is toe te schrijven aan de snelle demografische groei van deze regio's en de toegenomen behoeften als gevolg van hun economische ontwikkeling. De toegang tot de zee en mariene hulpbronnen blijft bijzonder vitaal voor de regio Draa-Tafilalet, die volgens beide scenario's een matige economische groei kent (in termen van investeringen, aantal bedrijven, industriële toegevoegde waarde, enz.).
3. Economie: de variabelen die verband houden met de groeipercentages van de verschillende economische sectoren (toegevoegde waarde van landbouw, industrie, bouw, en toerisme en horeca) volgen in beide scenario's een vergelijkbaar traject. De huidige waargenomen verschillen tussen de regio's zullen waarschijnlijk aanhouden tot 2035. Deze situatie vloeit voort van de grote concentratie van bedrijven en investeringen op regionaal niveau in de drie belangrijkste regio's, wat een sterke economische polarisatie vertoont van de drie regio's: Casablanca-Settat, Tanger-Tétouan-Al Hoceima en Rabat-Salé-Kénitra. Het behouden van dezelfde indeling dreigt deze economische ongelijkheden te vergroten.
4. Conclusies: de conclusies uit met name van de economische dimensie, worden gestaafd door de resultaten van de voorspellende modellering voor de twee scenario's. De convergentie, wanneer deze zich manifesteert, impliceert geen uniforme overgang van alle regio's naar eenzelfde evenwicht, maar eerder een vooruitgang van elke regio naar zijn eigen stabiele toestand (steady state). Er wordt geschat dat er ongeveer 15 jaar nodig zou zijn om het gat tussen het bbp per hoofd van de bevolking van een regio en zijn stabiele toestand te halveren, wat overeenkomt met de horizon 2035 voor de twee beschouwde scenario's. Volgens de verkregen resultaten wordt de gemiddelde snelheid van de regio's naar hun stabiele toestand geschat op 5,1% per jaar, een percentage dat dicht in de buurt komt van de 6% die in het NMD is voorzien.
Op methodologisch vlak ligt de originaliteit van deze publicatie in de koppeling tussen de kwalitatieve analyse van territoriale dynamieken en kwantitatieve modellering met behulp van kunstmatige intelligentie. Dit is de eerste toepassing van het MLP-model binnen het vakgebied van de geavanceerde regionalisering in Marokko. Naast de wetenschappelijke bijdrage blijkt dit instrument ook operationeel inzetbaar voor beleidsmakers, door een analysematrix van sleutelvariabelen voor regionale ontwikkeling te bieden en een voorspellend vermogen dat toekomstige keuzes kan verhelderen.
Deze benadering kan in toekomstig onderzoek verder worden verrijkt, met name door de integratie van een groter aantal ecologische of sociale variabelen, mits er betrouwbare en beschikbare databases zijn. De methode kan bovendien worden aangepast aan andere analyses, zoals dat van steden of gemeentelijke samenwerkingsverbanden, om toekomstige economische centra te identificeren.
De implicaties van dit werk zijn veelvoudig. Op wetenschappelijk vlak effent het de weg voor toegepast onderzoek naar de ontwikkeling gericht op territorium en de optimalisatie van administratieve indelingen. Op operationeel vlak biedt de publicatie een beleidsondersteunend instrument voor de overheid, waarin de essentiële dimensies van regionale ontwikkeling zijn geïntegreerd. Tot slot voedt het werk op strategisch vlak de reflectie rond een ruimtelijke ordening die beter aansluit bij de doelstellingen van duurzame ontwikkeling en de eisen van de geavanceerde regionalisering.
Kortom, deze publicatie heeft de ambitie om een rigoureus en toekomstgericht analytisch kader te bieden dat toekomstige keuzes op het gebied van regionale structurering kan verhelderen. Door de werkelijke dynamieken van het gebied te integreren en te steunen op een diepgaande benutting van regionale gegevens (bbp, bevolking, investeringen, enz.), zet het geavanceerde modelleringsmethoden in – kruislingse analyse van variabelen via correlatie en voorspellende modellering via het MLP-model – om de optimale economische omvang van regio's te schatten.