Terug naar hoofdinhoud
Weather Data Source: Wettervorhersage Agadir 30 tage

Gepubliceerd: 15 november 2026

Taalkundige Mohamed Chafik 100 jaar oud geworden

Taalkundige Mohamed Chafik (1926) bereikt de respectabele leeftijd van 100 jaar. Een mijlpaal voor een wetenschapper die zijn leven lang heeft gewijd aan de studie van talen in Marokko. Hij is de auteur van talloze wetenschappelijke artikelen. Zijn meest bekende werken zijn twee woordenboeken Marokkaans-Tamazight en Arabisch-Tamazight. In Nederland is hij vooral bekend als winnaar van de culturele Prijs Prins Claus Fonds 2002. Zijn boek "Drieëndertig eeuwen Amazigh geschiedenis" is naar het Nederlands vertaald. De redactie heeft drie artikelen geselecteerd die het leven en het werk van deze bijzondere wetenschapper belichten. Schrijver Salh Ait Salh bespreekt de nieuwe publicatie van Lahoucine Bouyaacoubi, antropoloog en docent onderzoeker, over Chafik. Het tweede artikel is in 2002 gepubliceerd door het Prins Claus Fonds. Het derde artikel is van de hand van zijn oude leerlinge en sociologe Fatima Mernissi (1940-2015).

Boek: Mohamed Chafik. Une vie pour l'amazighité.
Door Saleh Ait Saleh (2026)

De nieuwe biografie “Mohamed Chafik. Une vie pour l'amazighité” van Lahoucine Bouyaacoubi, antropoloog en docent onderzoeker aan de Universiteit van Agadir, verdient aandacht door de betekenis die de auteur geeft aan taalonderzoek in Marokko en de rol hierin van Mohamed Chafik. Een onderzoek dat meer dan tachtig jaar beslaat. Hij plaats zijn werk in een breed context binnen het talenonderwijs dat onder het Franse protectoraat in 1920 begon.

De publicatie verschijnt precies op de honderdste geboortedag van een van de meest bijzondere intellectuelen van hedendaags Marokko. Dat is veel meer dan een doorsnee biografie. Het vormt een inspirerend historisch mozaïek en een onmisbaar document voor iedereen die inzicht wil krijgen in de politieke en culturele transformaties die de identiteit van postkoloniaal Marokko hebben vormgegeven.

De nieuwe publicatie verscheen bij Uitgever MyLibraire en is een eerbetoon aan Mohamed Chafik die de auteur een "strategisch denker" noemt. Hij zag al vroeg in dat een Amazigh taalkundige en culturele emancipatie een lange adem vereist. In plaats van zich te laten meeslepen in steriele debatten en confrontaties, koos Chafik ervoor om een ​​solide intellectueel fundament te leggen, waarmee hij het isolement van de Amazigh taal doorbrak. Hij verrijkte het Marokkaanse gedachtegoed met blijvende werken, zoals zijn historisch werk "Drieëndertig eeuwen Amazigh geschiedenis" en zijn woordenboek Arabisch-Tamazight.

Landelijke bekendheid kreeg hij met de publicatie in 2000 van het Amazigh Manifest in samenwerking met honderden intellectuelen, schrijvers en kunstenaars. Dat heeft de weg vrijgemaakt voor een kantelpunt: de toespraak in 2001 van de toen net bekroonde koning Mohamed VI in Ajdir. De toespraak was de aanleiding tot de oprichting van het Koninklijk Instituut voor de Amazigh Cultuur (IRCAM).

Gedurende dit proces van verzoening stond Chafik aan de basis van essentiële initiatieven voor de oprichting van het instituut om de invoering van Tamazight in het onderwijs mogelijk te maken. Hij bleef op de achtergrond, aanvaarde het voorzitterschap van het IRCAM tijdelijk en nam snel afscheid om de kans aan jonge onderzoekers te geven.

Een van de meest boeiende aspecten die door onderzoeker Bouyaacoubi worden belicht – een punt dat ook wordt benadrukt in de inleiding van de publicatie door vooraanstaande historici Pierre Vermeren en Benjamin Stora – is het karakter van Chafik als een “man van de consensus”. Hij wil een Marokko hebben waarin iedereen een eigen plek heeft ongeacht taal en cultuur. Chafik is de architect van de Amazigh culturele renaissance en een man van dialoog. Hij had toegang tot hogere kringen door zijn functie als onderwijzer van de huidige koning maar bewaarde ook afstand tot de politiek, iets waar taalactivisten juist om vroegen.

Als bekwaam onderhandelaar slaagde Mohamed Chafik volgens Bouyaacoubi erin de belangrijkste eisen van het Manifesto uit 2000 te integreren in het nationale project voor de hervorming van taalbeleid zoals beoogd door de toen net aan de macht gekomen koning Mohamed VI. De publicatie is een eerbetoon aan een uitzonderlijke persoonlijkheid die zijn stempel heeft gedrukt op de geschiedenis van het postkoloniaal Marokko. Hij wist de amazigh taal en cultuur als onderdeel van de nationale identiteit te integreren. 

Prince Claus Awards eert Mohamed Chafik (2002)

De hoofdprijs van de Prince Claus Awards 2002 wordt toegekend aan Mohamed Chafik (geboren op 17 september 1926). Deze prijs wordt uitgereikt voor zowel het wetenschappelijke oeuvre van Chafik als zijn vasthoudende strijd voor de emancipatie van de amazigh bevoling.

Het academische werk van Chafik culmineerde in zijn tweetalige woordenboek Arabisch-Tamazight. Het woordenboek bestaat uit drie delen en werd gepubliceerd in 1990 (deel I), 1996 (deel II) en 2000 (deel III). Het bracht een woordenschat samen die was verzameld in een gebied dat zich uitstrekt van Marokko tot Libië en van Algerije tot Tsjaad. Hiermee werd de taal niet alleen toegankelijk voor Arabischtalige lezers, maar ook voor de Amazigh zelf, die in dit boek een erkenning vonden van de rijkdom van hun eigen taal.

Deze publicatie van de Koninklijke Academie van Marokko vormt een eerste stap op weg naar volledige gelijkwaardigheid voor de oorspronkelijke taal van het land. Naast dit Arabisch-Amazigh woordenboek heeft professor Chafik ook onderzoek verricht naar de drieëndertig eeuwen van Amazigh cultuur en diverse educatieve boeken geschreven. Alsof dat nog geen reden genoeg was om hem de 2002 Award toe te kennen, is er ook nog zijn vasthoudende strijd voor de emancipatie van een oorspronkelijk, maar gemarginaliseerd volk in Marokko, van de Rif tot het Atlasgebergte. Het is bovendien een bevolkingsgroep die door de slechte levensomstandigheden gedwongen werd te migreren naar het buitenland, waaronder naar Nederland. Deze prijs is daarom ook een erkenning voor de Marokkaanse gemeenschap in Nederland. De loopbaan van professor Chafik kenmerkt zich door een diepe solidariteit met de gemarginaliseerde Amazigh cultuur; een carrière waarin hij onder meer fungeerde als inspirerend docent, schoolinspecteur, staatssecretaris en privéleraar voor de kinderen van de koninklijke familie. Momenteel is hij rector van het 'Institut Royal de la Culture Amazigh', dat in 2001 werd opgericht.

Er loopt dus een duidelijke rode draad door zijn leven: het verankeren van de Amazigh cultuur in het nationale en internationale leven van zijn land. Het schriftelijke hoogtepunt van dit streven is het indrukwekkende 'Manifeste Berbère' (2000). De titel doet denken aan een politiek pamflet, maar het werk is meer dan enkele lijst met politieke eisen. Het is een poging om de geschiedenis van Marokko – voor en na de komst van de Fransen, voor en na de onafhankelijkheid – inzichtelijk te maken. Dit doet de auteur door de tot dan toe verzwegen aanwezigheid van de Amazightalige bevolking te vervangen door haar actieve rol als historische actor: vaak ongelukkig, maar altijd aanwezig. Het leven van Mohamed Chafik, dat de Franse koloniale periode, de onafhankelijkheid en het moderne Marokko omspant, maakt hem tot een ervaren en onweerlegbare pleitbezorger voor de emancipatie van de Amazigh cultuur. Zijn conclusies zijn gericht op een betere toekomst voor Marokko. Enkele voorbeelden: de noodzaak van een nationaal debat over de positie van de Amazigh, constitutionele erkenning van hun taal als nationale taal, beleid voor achtergestelde regio's, de actieve integratie van de taal in het onderwijs en bij de overheid, het schrappen van vooroordelen uit de nationale geschiedschrijving, het openstellen van de media voor de taal van het volk, en het recht van ouders om hun kinderen onder hun Amazigh namen te laten registreren.

Er zijn twee redenen – zijn wetenschappelijk onderzoek en zijn inzet voor de emancipatie van de Amazigh cultuur – die Mohamed Chafik tot een voor de hand liggende keuze maken voor de hoogste onderscheiding van het Prins Claus Fonds. Daar komt nog een aspect bij dat hem voor het Prins Claus Fonds tot een bijzondere persoonlijkheid maakt, die uitstijgt boven zijn lokale context: zijn culturele visie, die getuigt van een islamitisch humanisme. Hij haalt uit de Koran de gedachte aan dat de verscheidenheid aan talen een geschenk van God is. Hij citeert een oud gezegde: 'Leer talen! Hoe meer talen je kent, des te meer ben je als mens waard.' Het idee om van het Arabisch de enige taal van Marokko te maken, leidt tot verarming. De rijkdom en vitaliteit van een cultuur zijn onlosmakelijk verbonden met de mate waarin zij in staat is verschillen te absorberen. Professor Chafik heeft hiermee een visie op culturele ontwikkeling ontwikkeld die scherp contrasteert met het denken vanuit een gesloten identiteit.

Het Prins Claus Fonds ziet in Mohamed Chafik een ambassadeur voor cultuur en ontwikkeling. Door Mohamed Chafik de hoofdprijs van 2002 toe te kennen, onderschrijft het Prins Claus Fonds tevens een visie op de betekenis van taal en talen in de moderne wereld. Een moedertaal belichaamt de rijkdom van de eigen culturele identiteit, maar vormt tegelijkertijd een bijdrage aan een toekomst waarin talen kunnen worden beschouwd als culturele schatkamers voor mondiale ontwikkeling – als collectief bezit van de mensheid.

Mohamed Chafik. De man die mij wortels en vleugels gaf.
Door Fatima Mernissi (1940-2015)

Er zijn mensen die op het juiste moment ter wereld komen. Ik ben zo iemand. Ik werd geboren in 1940, in een Marokko dat heilig geloofde in zijn Nahda. Volgens mijn favoriete woordenboek betekent nahda – een Arabisch woord dat vaak ten onrechte wordt vertaald als 'renaissance', hoewel het niets met een geboorte te maken heeft – 'energie' (at-taqa); het werkwoord nahada betekent 'opstaan', of beter nog: 'een strijdbare houding aannemen'. In het Marokko van mijn kindertijd waren de mensen ervan overtuigd dat ze de Franse en Spaanse troepen, die het land bezet hielden, konden verdrijven en een schitterende nieuwe toekomst voor zichzelf konden opbouwen. Terwijl Europeanen elkaar afslachtten in wat zij de Tweede Wereldoorlog noemden, waren Arabieren ervan overtuigd dat een beschaving die zo doordrenkt was van zelfvernietigend geweld niet langer de wereld kon domineren, en dat het mogelijk was om daaraan te ontsnappen. In mijn Marokko droomden religieuze autoriteiten van geschoolde vrouwen die geen sluier droegen; in 1947 openden zij zelfs een school voor vrouwen in de al-Qarawiyyin – de middeleeuwse theologische universiteit in Fez, de stad waar ik werd geboren. In mijn buurt opende een alim (een religieus geleerde) een van de eerste particuliere scholen voor zowel jongens als meisjes. Tussen de gebeden door kregen de leerlingen daar les in geschiedenis, aardrijkskunde en wiskunde, en – heel bijzonder – ze leerden er zingen en deden aan gymnastiek. Ik werd door mijn vader naar deze school gestuurd.

Wat mijn vader niet had voorzien, was dat kolonisatie een andere, verraderlijkere vorm zou aannemen: die van een Koude Oorlog, ofwel het verschrompelen van de Arabische geest. Dit proces lag al vast vanaf het moment dat Standard Oil of California in 1933 olie ontdekte in Saoedi-Arabië; het smoorde elke droom van vernieuwing in de kiem door een van de meest verstrekkende mechanismen van censuur en terreur uit de menselijke geschiedenis te financieren. 'Een Arabische macht die democratieën zou steunen – democratieën die de geest bevrijden en menselijk kapitaal tot ontplooiing brengen – werd beschouwd als strijdig met de belangen van de Amerikaanse strategen die de wereldkaart aan het wijzigen waren.' In juni 1948 verklaarde de Amerikaanse minister van Defensie, James Forrestal, tegenover de Joint Chiefs of Staff: 'Arabië moet voortaan worden beschouwd als onderdeel van de verdedigingszone van het westelijk halfrond.' Dit merkt Antoine Basbous op – directeur van het 'Observatoire des pays arabes' en expert op het gebied van het islamisme – om de figuur van Bin Laden en de gebeurtenissen van 11 september 2001 te verklaren. De oorlog in Palestina in 1948 'luidde de doodsklok voor de Arabische renaissance'. Voor mij was 1954, het begin van mijn adolescentie, een chaotische en harde landing in een neerslachtig Marokko, waar bezettingstroepen nog steeds aanwezig waren – en er was in 1956, het jaar van de zogenaamde 'onafhankelijkheid', nauwelijks sprake van enig vertrek. Die onafhankelijkheid was in feite niets anders dan het verhullen van een terreurapparaat in een 'oosters' gewaad; een apparaat dat zijn kracht putte uit een pervers Westen dat 's ochtends de mensenrechten prees, maar 's avonds aan tafel zat met despoten. En juist in 1954 kwam er een man de klas binnen op de middelbare school voor meisjes waar ik onderwijs volgde, en hij onthulde een geheim aan mij: ik kon in mijn eentje blijven dromen van de Nahda – de Arabische renaissance.

De jonge professor die diversiteit prees

Deze man heette Mohamed Chafik. Hij was lang en tenger, en zijn blik staarde de ruimte in met de intensiteit die eigen is aan visionairs; je hebt het gevoel dat je voor hen bestaat, terwijl zijzelf gefascineerd zijn door iets dat veel groter is. Later begreep ik dat zijn statige houding en zijn kaarsrechte rug voortkwamen uit het feit dat hij zich niet door de ruimte bewoog – zoals de meer middelmatige onder ons dat doen – maar door de tijd. En zijn tijd leek op die van Albert Einstein, die ons eraan herinnerde dat "het onderscheid tussen verleden, heden en toekomst slechts een illusie is, zij het een hardnekkige." Hij leerde me om geen enkele grens te respecteren die mijn soevereiniteit als mens aantast – of die nu ruimtelijk is, zoals de sluier, of temporeel, zoals het idee van 'vooruitgang' dat het verleden devalueert, me afsnijdt van miljoenen jaren geschiedenis en mijn identiteit verkleint. Wortels en vleugels, herhaalde hij voortdurend; dat is wat een goede leraar zijn leerling kan meegeven. Hij hielp me het gevoel van wanhoop te overwinnen dat mijn generatie in zijn greep hield – een generatie die omringd werd door een Koude Oorlog vol extremisme. Dat deed hij door voor mij uitgestrekte velden van herinnering te ontsluiten: "De generaties die geroepen zijn om het tijdperk van openheid in onze Noord-Afrikaanse samenlevingen vorm te geven en te leiden, zullen een historisch feit erkennen dat decennia, zo niet eeuwenlang, officieel verborgen is gehouden: Noord-Afrika – Punisch, Hellenistisch, Latijns, sterk gearabiseerd en vervolgens oppervlakkig verfranst – blijft in de kern Amazigh." Terwijl de extremisten die overal om me heen schreeuwden me terug wilden sturen naar de mythische harem van het kalifaat – en me daarmee het soevereine recht ontzegden om me vrij te bewegen door straten en parlementen – was daar deze jonge man. Hij keerde terug naar de stad Fez om grenzen uit te dagen, kalenders te vernietigen en me uit te nodigen om vrij rond te dwalen door een verleden dat buiten het bereik ligt van zowel Saoedi-Arabië als de Amerikanen die dat land steunden!

Bovendien was hij knap – wat nauwelijks verrassend was, aangezien hij afkomstig was uit Beni Sadden (Ait Saden, nvdr), een streek in de voorsteden van Fez die bekendstond om de schoonheid van haar mannen en vrouwen. Hij was jong, maar bovenal verbluffend welsprekend. Op een regenachtige ochtend in de herfst van 1954 kwam hij mijn klaslokaal binnen en begroette ons zonder te glimlachen; dat was opmerkelijk in een stad waar de beleefdheidsnormen vereisten dat je je tanden en tandvlees liet zien. Hij kondigde aan dat hij ons iets zou leren waar ik nog nooit van had gehoord: 'At-tarjama'. Tijdens de pauze rende ik naar het woordenboek en ontdekte wat het woord betekende: 'Iemands woorden vertalen ('tarjama lahu') betekent ze uitleggen in een andere taal.' Ik sloot het woordenboek en omhelsde het alsof het een geliefde was: het idee om tussen talen te reizen, betoverde me. Maar toen de les werd hervat, vertelde professor Chafik ons ​​dat zijn vertaalcursus ons zou helpen om heen en weer te bewegen tussen het Arabisch en het Frans. Mijn hart zonk in mijn schoenen, want ik was bang voor de Fransen; ik vond ze wreed. Alsof hij mijn gedachten kon lezen, voegde professor Chafik eraan toe: 'De taal van de vijand leren is al een begin van zijn transformatie.' Er viel een ongewone stilte in de klas: deze man sprak op een heel andere manier over de vijand. De andere docenten, verbitterd door de gebeurtenissen in Palestina, hielden ons voor dat het spreken van de taal van de vijand een verraad aan de Arabische natie was! Deze man beweerde het tegendeel! Eén kernbegrip keerde telkens terug in zijn lessen: 'Tafatah' – een openstelling, in de zin van het nieuw leven inblazen van de dialoog met buitenlanders.

Zich openstellen voor de vijand betekent diens kracht toe-eigenen

Hij sprak over het zich openstellen voor de ander als een strategie om zowel te overleven als tot bloei te komen. Dit was het kernconcept van zijn wereldbeeld, en hij bleef het onvermoeibaar uitdragen. 'Het gaat hier uiteraard om het openstellen van de geest. We hebben het over een bewuste en aanhoudende inspanning van het individu om het perspectief van de vreemdeling te doorgronden.' Hij bracht deze discussies naar mijn school voor jonge moslimmeisjes – en uiteindelijk naar heel Marokko – door zich fel af te zetten tegen vreemdelingenhaat: 'Tegen de voorstanders van culturele xenofobie,' schreef hij later uitdagend, 'zeg ik: ik ben Franstalig en daar ben ik trots op, zonder dat ik ook maar enige bijzondere genegenheid voor Frankrijk koester. Zoals alle Marokkanen van mijn generatie heb ik gegronde redenen om een ​​hekel aan Frankrijk te hebben, en toch haat ik het niet; want het is de zwakte van mijn eigen land die Frankrijk sterk maakt.' Het idee om kolonisatie – en het tegenovergestelde daarvan, de bevrijding van individuen en volkeren – te beschouwen als een uitwisseling van energie, in plaats van als grenzen die identiteiten blokkeren en uitsluiting in de hand werken, sprak het vrouwelijke publiek van professor Chafik enorm aan. Zij werden immers achtervolgd door de nachtmerrie van een harem, een beeld dat door extremisten steeds vaker werd opgeroepen. De onrust in zijn vertaalklas verspreidde zich al snel naar de rest van de school en daarbuiten, tot in de intellectuele kringen van de stad. Hoewel de jonge professor nog jong was, vertolkte hij een afwijkend geluid, geworteld in de Arabische taal en de Koran – die hij regelmatig aanhaalde. Maar om zijn stelling over het seculiere karakter van politieke macht te onderbouwen – wat overal, zowel lokaal als internationaal, de alarmbellen deed afgaan bij de autoriteiten – raakte hij aan een taboe: de Amazigh taal.

Het uitdragen van een Amazigh, Koerdische of christelijke identiteit zou de Arabische natie verzwakken en doen uiteenvallen, zo riepen predikers in Saoedi-Arabië. Zij beschikten over enorme middelen, waardoor ze de heilige geschriften konden inzetten als strategisch wapen om censuur en uitsluiting te legitimeren: "Saoedi-Arabië heeft 53 miljoen exemplaren van de Koran verspreid..." Hierin schuilt het gevaar dat denkers als Mohamed Chafik vormden; zij baseerden hun democratische opvattingen immers niet op een Westen dat zelf besmet was door de Koude Oorlog. Chafiks visie op democratie was geworteld in de Koran, waarin taalkundig pluralisme wordt genoemd als een van de wonderen van Allah: "De islam, als religie en wereldbeeld, neemt een zeer duidelijk standpunt in ten aanzien van pluralisme, of dat nu taalkundig of etnisch van aard is. Het vers uit de soera 'De Romeinen' verwoordt dit treffend: 'En tot Zijn tekenen behoort de verscheidenheid van jullie talen en kleuren. Voorwaar, daarin liggen tekenen voor degenen die ze weten te duiden.' Chafik wijst erop dat deze diversiteit – in de Koran gevierd als een goddelijk wonder – "door wetenschappelijke ontdekkingen voortdurend wordt bevestigd als een uiting van een rijke en evenwichtige omgeving. Gaandeweg is de mensheid ervan overtuigd geraakt dat taalkundige diversiteit het denken verrijkt en de cultuur een impuls geeft, omdat elke taal de werkelijkheid op een eigen wijze ordent."

Het werkelijke wonder is echter dat de stem van Mohamed Chafik – hoe afwijkend die ook klonk – gehoor vond in Marokko, te midden van de kakofonie van een Arabische wereld die werd overstemd door de extremistische mediamachine uit Saoedi-Arabië. Professor Chafik beïnvloedde vele generaties, waaronder die van de jonge koning Mohamed VI, die zijn meest vooraanstaande koninklijke leerling was. Marokko is een van de weinige landen waar de democratisering momenteel ongekende vorderingen maakt: Tamazight is erkend als officiële taal, het maatschappelijk middenveld wordt ondersteund en vrouwen hebben hun intrede gedaan in het parlement.

Hoe valt dit te verklaren? Sommigen zullen zeggen dat Marokko het pad van democratisering heeft gekozen omdat het land geen olie bezit, maar enkel menselijk potentieel als bron van energie en welvaart. Anderen zullen stellen dat onze democratisering op de goede weg is, omdat Marokkanen de kans hebben gekregen om aandachtig te luisteren naar denkers als professor Chafik, en hen te koesteren als bakens van licht tijdens de donkerste decennia van de Koude Oorlog.

Het behoeft geen betoog dat, als je tegen professor Chafik zou zeggen dat tolerantie, taalkundig pluralisme en diversiteit – evenals de recente oprichting van het Koninklijk Instituut voor de Amazigh cultuur – in zekere zin de verwezenlijking zijn van de droom die hij hardnekkig heeft proberen uit te dragen sinds hij op zijn achttiende besloot leraar te worden, hij met de bescheidenheid die alle grote mannen siert zal glimlachen en zeggen dat je overdrijft.

Maar ik blijf erbij – en ik herhaal het tegen mijn leermeester, Mohamed Chafik – dat de durf die ik heb getoond, en die me in staat stelde de planeet te bereizen en de wereld zelf te ontdekken zonder me te laten imponeren door middelmatige extremistische propagandisten, voor een groot deel te danken is aan mijn grootmoeder Yasmina – die, net als de zijne, analfabeet was – maar vooral ook aan het feit dat hij me tijdens zijn vertaallessen ervan wist te overtuigen dat ik zowel wortels en vleugels bezat.

Noten

1. Ibn Manzhur, 'Lisan al-Arab' (The Language of the Arabs; Cairo: Dar al-Maarif, 1979), 6:456. Ibn Manzhur was born in Cairo in 1232 and died in 1311.
2. I came across this expression again years later in 'Lisan al-Arab': 'Tarjama kalamahu idha fassarahu bi- lisanin akhar.' Ibn Manzhur, 'Lisan al-Arab'. Photos of this event, in which the theologians invited women to share their academic space now seem almost surrealistic. Consider, for instance, the picture of Professor Abdelhadi Tazi on page 182 of his book on 'The Qaraouiyine University' (Beirut: Dar al-Kitab al-Lubnani, 1972).
3. George Corm, 'Le Proche Orient éclaté' (Paris: Gallimard, 1991), p. 63.
4. Antoine Basbous, 'L'Arabie Saoudite en question' (Paris: Editions Perrin August 2002).
5. George Corm, 'Conflits et identités au Moyen Orient: 1919-1991' (Paris: Arcantère, 1992), p. 97.
6. Quoted by Paul Davies in his book 'About Time: Einstein's Unfinished Revolution' (New York: Simon and Schuster, 1995), p. 70.
7. 'Les générations appelées à promouvoir et à gérer l'ère d'ouverture de nos sociétés maghrébines se rendront à une évidence historique officiellement occultée pendant des décennies sinon des siècles: punicisée, hellénisée, latinisée, fortement arabisée, puis superficiellement francisée, l'Afrique du Nord demeure foncièrement berbère.' Mohamed Chafik, 'Le Vécu individuel d'une apparence identitaire pluridimensionnelle', manuscript written 12 September 2002, p. 11. This manuscript was published in the daily newspaper 'Le Journal', p. 2.
9. Mohamed Chafik, 'Le Vécu individuel...', p. 2.
10. Ibid., p. 10.
11. Ibid., p. 10.
12. Mohamed Chafik, 'Al-Lugha al- Amazighiya' (The Amazigh Language; Casablanca: Le Fennec, 2000), p. 8. Amazigh is the name the inhabitants of North Africa, whom the Greeks called Berbers, originally gave themselves. Professor Chafik reminds us that among the Greeks, the word 'barbaros' meant any non-Greek, whether or not civilised. See: 'Le Vécu individuel..., p. 1. As for the Koranic verse cited, I give my translation of verse 22 of surah 30, 'Ar-Rum', 'wa min ayatihi...ikhtilafu alsinatikum wa- alwanikum. Inna fi dhalika la-ayatin li-alamin'.
13. Mohamed Chafik, 'Al-Lugha al- Amazighiya', p. 8.