Nieuwe publicatie over Mohamed Chafik, interview met de auteur
Taalkundige Mohamed Chafik is 100 jaar oud geworden. Aanleiding voor Lahoucine Bouyaacoubi om een nieuwe publicatie over de taalkundige te publiceren. Hij is onderzoeker aan de faculteit sociale wetenschappen (Universiteit Agadir) en heeft in 2009 zijn eerste publicatie "Mohamed Chafik l’homme de l’unanimité" en in 2026 de biografie "Mohamed Chafik. Une vie pour l'amazighité" uitgebracht. Wij vroegen hem naar de betekenis van het werk van Chafik in het debat over taalonderwijs in Marokko.
Na 1956 nam Marokko het Franse model over in het onderwijs. Slechts een taal werd toegestaan. Dat had gevolgen voor het meertalige karakter van het land. Tamazight werd pas in 2001 erkend. U schreef in 2009 een boek hierover. Wat was de rol van Mohamed Chafik in het debat over taalbeleid?
Hoewel Marokko inderdaad het Franse jakobijnse model van de natiestaat overnam, zag het land zich na het bereiken van de onafhankelijkheid genoodzaakt om het gebruik van meerdere talen in het onderwijssysteem toe te staan. Het gaat hierbij om het Arabisch, Frans, Engels en – op enkele middelbare scholen – het Spaans. De enige taal die werd uitgesloten was Tamazight, ook al werd deze tijdens het protectoraat (1912–1956) op sommige scholen onderwezen, met name in de regio Midden-Atlas en aan het instituut IHEM in Rabat. Mohamed Chafik (geboren in 1926) was de eerste die tegen deze discriminatie protesteerde, waarbij hij zijn aanpak afstemde op de specifieke context van die tijd.
In de beginjaren van de onafhankelijkheid kaartte hij het belang aan van oraal erfgoed en volkscultuur – de destijds gangbare termen voor dergelijke onderwerpen. Binnen de machtskringen was echter bekend dat hij een grote belangstelling koesterde voor de Amazigh taal. Hij begon zeer vroeg met het verzamelen van woordenschat – materiaal dat later de basis zou vormen voor zijn vermaarde Arabisch-Tamazight woordenboek. Het werd in de jaren 1990 in drie delen door de Koninklijke Academie uitgegeven.
Als gerespecteerd onderwijskundige had hij een alomvattende visie op het onderwijssysteem als hefboom voor de ontwikkeling van Marokko, een visie waarin de Tamazight een rechtmatige plek verdiende. Hij uitte zelfs zijn bedenkingen bij koning Hassan II (1929-1999) over de inhoud van het voorschoolse onderwijs, in het bijzonder in de koranscholen. Bovendien bekritiseerde hij het beleid van de 'arabisering', met het argument dat het werkelijke doel daarvan – in tegenstelling tot wat publiekelijk werd beweerd – de uitroeiing van de Amazigh taal was.
Voor Mohamed Chafik vormt taalkundige en culturele diversiteit een 'ecologie' die behouden moet blijven. Hij beschouwde de Amazigh taal als een bewaarplaats voor de diepgewortelde mentaliteit van het Marokkaanse volk, die – in zijn eigen woorden – fungeert als het fundament van hun identiteit. Zijn grootste wens, zoals hij bij vele gelegenheden heeft uitgesproken, is dat de Amazigh taal een plek krijgt in het Marokkaanse onderwijssysteem. Hij slaagde hierin in 2003, kort na zijn koninklijke benoeming in 2001 tot rector van het Koninklijk Instituut voor de Amazigh Cultuur.
Als reactie op de marginalisering van de taal ontstond eind jaren zestig een beweging – algemeen bekend als de Amazigh beweging. In 2000 publiceerde deze beweging een manifest met eisen die gericht waren op de integratie van de taal. U schrijft dat Mohamed Chafik een van de architecten van dit manifest was. Wat is er 25 jaar later van deze eisen terechtgekomen?
Het Amazigh Manifest – ook wel bekend als het manifest van Mohamed Chafik of het "Manifest voor de officiële erkenning van het Amazigh-karakter van Marokko" – is een van de belangrijkste teksten van de Amazigh beweging in Marokko. Het is nauw verbonden met Mohamed Chafik, die een centrale rol speelde bij de voorbereiding en ontwikkeling ervan. Hij stond echter niet alleen. Hij werd bijgestaan door andere intellectuelen – zoals Ali Sadki Azaykou, Abdelmalek Oussaden en Abdelhamid Zemmouri – die al in 1997 waren begonnen na te denken over een tekst die de Amazigh beweging nieuw leven zou kunnen inblazen. De inhoud van dit document, dat oorspronkelijk voor de premier was bedoeld, kwam voort uit collectieve reflectie, al werd de definitieve versie opgesteld door Mohamed Chafik.
Het overlijden van Hassan II in 1999 veranderde het politieke landschap, waardoor het manifest uiteindelijk het Koninklijk Paleis bereikte. Het is een uitgebreide tekst die een historische analyse biedt van het verleden van Marokko en de rol van de Amazigh bevolking. Daarnaast legt het een verband tussen de sociale en economische omstandigheden in Amazigh sprekende regio's en de taalkundige en culturele eisen van de beweging. Bovendien bevatte het een waarschuwing: als culturele eisen zouden worden gemarginaliseerd, zouden ze kunnen uitgroeien tot politieke eisen.
Het manifest eindigt met een reeks eisen, waaronder de oproep om het Amazigh de status van officiële taal te verlenen – een eis waaraan uiteindelijk werd voldaan in de grondwet van 2011. Nu, 25 jaar na de koninklijke toespraak van Ajdir in 2001 en 15 jaar na de herziening van de grondwet, ligt de uitdaging in de daadwerkelijke implementatie van deze nieuwe status voor de Amazigh taal. Dit proces verloopt erg traag, ondanks de aanname van de wet 26/16, waarin de noodzakelijke stappen en de bijbehorende tijdpaden zijn vastgelegd. De resultaten voldoen vooralsnog niet aan de verwachtingen.
Mohamed Chafik heeft ingrijpende maatschappelijke veranderingen meegemaakt, variërend van het koloniale tijdperk tot de constitutionele erkenning van de Amazigh taal in 2011. Als we naar zijn oeuvre kijken, welke van zijn dromen zijn volgens u nog niet verwezenlijkt? En welke boodschap zou hij, ter gelegenheid van zijn honderdste verjaardag, aan de nieuwe generatie willen meegeven?
Mohamed Chafik is een levende getuige van een heel tijdperk uit de hedendaagse geschiedenis van Marokko. Hij heeft onder drie koningen geleefd (Mohammed V, Hassan II en Mohammed VI). Zijn levensloop biedt een perspectief waaruit een eeuw Marokkaanse geschiedenis – die teruggaat tot 1926 – kan worden bestudeerd en geanalyseerd, in het bijzonder de wijze waarop de Marokkaanse staat door de jaren heen is omgegaan met de Amazigh kwestie. Dankzij zijn omvangrijke wetenschappelijke werk, zijn aanzien en zijn politieke inzet is Chafik erin geslaagd de status van de Amazigh taal in Marokko te veranderen. Het onderwijs in de Amazigh taal – iets wat hij tijdens zijn leven hoopte te zien – wordt nu werkelijkheid. De taal heeft een officiële status gekregen. Het is nu aan de nieuwe generaties om zijn werk voort te zetten. De honderdste verjaardag van Chafik (1926–2026) vormt een gelegenheid om hulde te brengen aan een hele generatie die onder moeilijke omstandigheden heeft gewerkt, maar veerkrachtig genoeg bleef om uiteindelijk het politieke establishment te overtuigen van de legitimiteit van de Amazigh eisen. Er is een belangrijke mijlpaal bereikt, maar het belangrijkste werk moet nog worden verricht. De Amazigh taal wordt nog steeds gezien als een met uitsterven bedreigde taal. Het is nu de verantwoordelijkheid van de nieuwe generaties om daar iets aan te doen, voortbouwend op het fundament dat door de voorgangers is gelegd.
De publicatie "Mohamed chafik. Une vie pour l'mazighité" is bij uitgever MyLibrairie in Marokko verschenen. De auteur presenteert op 28 november zijn boek in Parijs bij Espace Culturel Franco-Amazigh en bij het Réseau Culturel Franco-Berbère (CBF). Meer informatie op de website EU-amazigh-Edu. 
