Overleven na de ineenstorting van de maatschappij

De kans op maatschappelijke ineenstorting als gevolg van klimaatverandering is wereldwijd reëel. Het artikel “How we could survive in a post‑collapse world” (PDF format) uit maart 2025 onderzoekt de risico's en benadrukt de onderlinge verbonden ecologische, economische en geopolitieke druk die de kwetsbaarheid verergert. Het geeft voorbeelden van maatschappelijke ineenstorting uit het verleden zoals het Romeinse Rijk en de Maya beschaving maar ook uit de moderne tijd zoals de Sovjet-Unie, Syrië, Venezuela en Jemen.

In tegenstelling tot eerdere ineenstortingen is de huidige klimaatcrisis ongekend in snelheid en omvang. Dat roept vragen op over het aanpassingsvermogen van moderne samenlevingen. Het artikel stelt strategieën voor om te overleven zoals het bevorderen van zelfredzaamheid, het opbouwen van netwerken en het leren omgaan met onzekerheid in een veranderde wereld.

Hoewel lessen uit de ineenstorting van de maatschappelijke orde in het verleden waardevolle inzichten bieden zijn er nieuwe inzichten nodig om de complexiteit van het moderne leven te doorgronden. Het artikel onderstreept de urgentie van een heroverweging van maatschappelijke veerkracht om het hoofd te bieden aan de uitdagingen van een tijdperk waar milieurampen veelvuldig voorkomen.

Collapsologie

Wetenschappers gebruiken sinds kort de nieuwe term collapsologie gebaseerd op het Engelse woord Collapse (ineenstorten) om de studie aan te duiden van de ineenstorting van de maatschappij als gevolg van een ontregeld klimaat.

Verschillende wetenschappers geven een definitie van de studie van het leven voor en na een catastrofe. Boyd (2023) gebruikt in zijn artikel “I want a better catastrophe” de term catastrofe in een context van hoop waarin een deel van de mensheid na de crisis blijft bestaan en uiteindelijk een toekomst opbouwt en de bewoonbaarheid van de wereld verbetert.

Goelitz (2023) legt de nadruk op de gedeelde trauma’s veroorzaakt door de crisis. Hij richt zich op de mogelijkheid om na een ramp een nieuw evenwicht te vinden. Een evenwicht dat de eerdere status quo zelfs kan overtreffen in termen van veerkracht en aanpassing.

Kenkel (2020) benadrukt het belang van sociaal werk als antwoord op catastrofes. Hij stelt voor dat de gevolgen van klimaatverandering nu eenmaal onvermijdelijk zijn en dat de inspanningen gericht moeten zijn op het plannen van duurzaamheid met het oog op wat komen gaat.

Bendell en Carr stellen in hun artikel “Group facilitation on societal disruption and collapse” dat de ineenstorting van de maatschappelijk orde is al begonnen. De ecologische ineenstorting is onvermijdelijk. Toch zijn er weinig academische studies die het fenomeen onderzoeken.

Servigne et al. definiëren in hun werk “ How everything can collapse: a manual for our times” de ineenstorting als het proces waarbij basisbehoeften (water, voedsel, huisvesting, kleding, energie...) niet langer tegen een redelijke prijs beschikbaar zijn voor zoveel mogelijk mensen.

Alle wetenschappers zijn het erover eens dat collapsologie de ineenstorting betekent van fundamentele maatschappelijke structuren die in menselijke basisbehoeften voorzien. Dat zijn structuren die in veel gevallen door de overheid worden beheerd.

Toch is het concept van ineenstorting niet universeel. De manier waarop een crisis zich aanbiedt en de gevolgen daarvan variëren van cultuur tot cultuur en worden door geopolitieke contexten beïnvloed. De huidige dominante narratives over de afbraak van het klimaat vertolken vaak een eurocentrisch perspectief dat is geworteld in aannames over de stabiliteit van door de staat beheerde infrastructuren. Velen daarvan hebben in de koloniale geschiedenis vorm gekregen.

In talloze regio's is toegang tot voedsel, water, sanitaire voorzieningen en gezondheidszorg nooit vanzelfsprekend geweest. Het is zelfs nooit beschouwd als een mensenrecht dat door de staat gegarandeerd moest worden.

De val van het Romeinse Rijk

De val van het Romeinse Rijk in de vijfde eeuw n.Chr. blijft onderwerp van wetenschappelijk debat. Wetenschappers zijn het erover eens dat er meerdere factoren waren die bijdroegen aan de neergang. Voorbeelden zijn interne instabiliteit, corruptie, ineffectief leiderschap, inflatie, overbelasting en afhankelijkheid van slavenarbeid. Anderen noemen verdeeldheid tussen de elites en de lagere klassen die tot wijdverbreide ontevredenheid leidde. Sommige denken dat omgevingsfactoren ook een rol speelden. Ze voeren bewijzen aan van regionale klimaatschommelingen, bodemuitputting en overmatige landbouw die voedseltekorten verergerden. Nog meer wetenschappers benadrukken de rol van militaire overbelasting en externe druk waaronder invasies door Germaanse stammen.

Strategieën om zich in deze periode aan te passen stelden mensen in staat de onzekerheden van het leven na de val van Rome te doorstaan. Dat heeft volgens wetenschappers de basis gelegd voor het leren overleven van crisissen in de middeleeuwse Europese samenlevingen.

Het einde van de Maya beschaving

De ondergang van de Maya beschaving in de negende eeuw n.Chr. blijft een van de meest besproken ineenstortingen uit de geschiedenis. Hoewel langdurige droogte en milieudegradatie, zoals ontbossing en bodemuitputting, veelvuldig worden genoemd denken wetenschappers dat geen van deze factoren de enige oorzaak is geweest van de achteruitgang.

Sommige theorieën benadrukken interne politieke instabiliteit, aangezien stadstaten zich bezighielden met oorlogen om grondstoffen waardoor hun vermogen om op een crisis te reageren werd verzwakt. Andere theorieën benadrukken de rol van de bevolkingsgroei en stellen vast dat de intensivering van de landbouw mogelijk een onhoudbaar niveau heeft bereikt. Dat heeft geleid tot ondervoeding en sociale onrust.

Het uiteenvallen van de Sovjet-Unie

Het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 was een complex, veelzijdig proces gekenmerkt door economische stagnatie, politieke druk en wereldwijde veranderingen. De centraal geleide economie, die aanvankelijk succesvol was in de industrialisatie van de Sovjet-Unie, werd in de loop van de tijd steeds inefficiënter.

Zware militaire uitgaven, rigide bureaucratische controle en een gebrek aan aanpassing aan de wereldwijde technologische vooruitgang brachten de Sovjet economie in de problemen. Een tekort aan consumptiegoederen en een dalende levensstandaard ondermijnden het publieke vertrouwen. De politieke repressie en de groeiende behoefte aan hervormingen speelden een rol, met name na Gorbatsjovs beleid van glasnost [openheid] en perestrojka [herstructurering]. Dat heeft de Unie niet gestabiliseerd maar heeft de interne zwakheden ervan blootlegden. Historicus Kalashnikov stelt dat er niet één maar veelvoudige factoren zijn die de ondergang hebben veroorzaakt. Alle wetenschappers zijn het erover eens dat de ineenstorting onverwacht was. Het was een verrassing waarbij de kwetsbaarheden van het systeem naderhand aan het licht kwamen.

De ineenstorting leidde tot ernstige economische problemen. Mensen moesten nieuwe overlevingsstrategieën ontwikkelen. Met de ineenstorting van door de staat gecontroleerde industrieën wendden velen zich tot informele economie zoals het ruilen van goederen en diensten. Sommigen hielden zich bezig met kleinschalige handel of de zwarte markt om inkomsten te genereren. Anderen overschakelden op zelfvoorzienende landbouw op het platteland om toegang tot voedsel te krijgen. Door de onbetrouwbare overheidsdiensten vertrouwden mensen steeds meer op familie, vrienden en netwerken voor steun. Tekenen van de ineenstorting waren reeds aanwezig maar het was onmogelijk om de crisis te voorkomen.

Klimaat en oorlog in Syrië

De ineenstorting van Syrië dient als een overtuigend bewijs van hoe klimaat, politieke instabiliteit en economische ongelijkheid samen de maatschappelijke ineenstorting veroorzaken. Hoewel veel analyses de rol van de droogte van 2006 - 2010 als katalysator benadrukken stellen ze ook vast dat de ineenstorting van Syrië voornamelijk werd veroorzaakt door langdurige politieke repressie, economische tegenspoed en sociale spanningen die zich decennialang hebben opgebouwd.

De droogte leidde tot wijdverbreide mislukte oogsten en massale migratie naar stedelijke centra waar de kwetsbare infrastructuur en beperkte economische mogelijkheden weinig hulp kunnen bieden. De groeiende onrust in combinatie met een tekort aan hulpbronnen en een autoritair regime dat hervormingen weigert droegen volgens verschillende wetenschappers bij aan het uitbreken in 2011 van de burgeroorlog.

Sommige suggereren dat de langdurige droogte vaker wordt gebruikt daar waar andere factoren net zo belangrijk zijn. Zij stellen vast dat het falen van de landbouw deels veroorzaakt werd door economische veranderingen in het land. De burgeroorlog werd uiteindelijk een verlengstuk van een veel bredere geopolitieke strijd waarbij regionale en internationale actoren de interne verdeeldheid hebben verergerd. De afhankelijkheid van de Syrische staat van autoritair bestuur en militaire onderdrukking verergerde de spanningen waardoor een vreedzame oplossing steeds verder weg bleek. Naarmate het conflict zich verergerde raakte de infrastructuur ernstig beschadigd. Miljoenen mensen raakten intern ontheemd of moesten vluchten. Hele steden werden in puin gelegd, gezondheidszorg en onderwijs stortten in en de toegang tot voedsel, water en elektriciteit werd ontregeld. Naast deze uitdagingen heeft Syrië ook te maken gehad met een ernstige aardbeving in 2023.

Een van de belangrijkste overlevingsmechanismen is de afhankelijkheid van humanitaire hulp. Internationale organisaties zoals de Verenigde Naties en diverse ngo's bieden voedsel, medische zorg en onderdak aan ontheemden. In veel gebieden waar essentiële voorzieningen zijn ingestort, is deze externe hulp cruciaal om hongersnood en ziektes te voorkomen. Humanitaire hulpverleners werken samen met lokale gemeenschappen en mobiliseren beschikbare middelen om hulp te organiseren.

Ontheemding is een kenmerk van de ineenstorting van Syrië. Miljoenen mensen hebben hun huizen ontvlucht en veiligheid gezocht in buurlanden zoals Turkije, Libanon en Jordanië. Als reactie op de ingestorte financiële systemen zijn informele economieën ontstaan. Vluchtelingen ruilen goederen en diensten buiten de formele systemen om. In zowel stedelijke als landelijke gebieden hebben gemeenschaps- en familienetwerken een cruciale rol gespeeld bij het in stand houden van individuen en families.

Informele netwerken zijn in het leven geroepen om de verzwakte staatsinfrastructuur te vervangen. Dankzij deze netwerken kunnen gemeenschappen wederzijdse hulp organiseren, goederen distribueren en voor de kwetsbaren zorgen. De plattelandsbevolking is waar mogelijk overgestapt op het verbouwen van voedsel voor eigen consumptie. Wilde planten werden steeds belangrijk in het dieet vanwege het aanhoudende voedseltekort.

De psychologische tol van de oorlog is enorm. Dat heeft geleid tot wijdverbreide trauma's en psychische problemen. Als reactie hierop zijn er initiatieven voor psychosociale ondersteuning ontstaan, vaak geleid door ngo's en werkgroepen. Deze initiatieven bieden counseling, groepstherapie en ondersteuningsnetwerken om individuen te helpen omgaan met ontheemding, geweld en verlies. De geestelijke gezondheidszorg blijft beperkt. De ineenstorting van Syrië laat zien hoe samenlevingen zich kunnen aanpassen onder extreme druk.

Herkenbare patronen

Maatschappelijke ineenstortingen, zowel vroeger als vandaag, vertonen vaak een patroon van langdurige kwetsbaarheden verergerd door een plotselinge crisis. De val van het Romeinse Rijk, de teloorgang van de Maya-beschaving, het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en de burgeroorlog in Syrië illustreren allemaal hoe economische, ecologische en politieke stress in de loop van de jaren op elkaar inwerken. Hoewel een ineenstorting abrupt kan lijken gaat er meestal jaren of zelfs decennia aan vooraf van geleidelijke achteruitgang. Hierdoor is het moeilijk om de crisis tijdig te herkennen.

Een belangrijke les uit deze voorbeelden is dat ineenstorting niet altijd totale vernietiging betekent. Het oostelijke gedeelte van het Romeinse Rijk bleef eeuwenlang bestaan na de val van Rome. De Maya's hebben zich aangepast door te verhuizen en door hun landbouwmethoden te veranderen. Samenlevingen veranderen vaak maar verdwijnen zelden. Culturele en structurele elementen krijgen nieuwe vormen en blijven voortbestaan.

Milieuafbraak werkt vaak als katalysator voor ineenstorting en verergert bestaande politieke en sociale spanningen. In het geval van de Maya's verzwakten ontbossing en bodemuitputting de voedselzekerheid. Langdurige droogte droeg bij aan migratie en conflicten. Evenzo zorgde de droogte in Syrië (2006-2010) voor ontheemding van miljoenen mensen. Hierdoor zijn stedelijke infrastructuren onder druk komen te staan en uiteindelijk onrust hebben veroorzaakt.

Strategieën om te overleven

In al deze voorbeelden van ineengestorte maatschappijen zijn voorbeelden te vinden van overlevingsstrategieën. Overlevenden richten netwerken op voor solidariteit wanneer het gecentraliseerde systeem van de overheid faalt. In gevallen zoals Syrië ontstonden informele economieën, ruilhandel systemen en netwerken voor wederzijdse hulp om het leven dragelijk te maken bij gebrek aan functionerende instellingen van de centrale overheid. Een verschuiving naar zelfvoorzienende landbouw zorgde voor voedsel bij gebrek aan levensmiddelen. Migratie naar veiligere gebieden of allianties met nieuwe machtsstructuren bieden bescherming en stabiliteit. Wanneer overheidsdiensten uitvallen worden technologische innovaties belangrijk zoals communicatienetwerken en zonne-energieoplossingen.

Gemeenschapsnetwerken en wederzijdse hulp blijken cruciaal in zowel het verleden als in de moderne tijd. Maar ze moeten opnieuw worden vormgegeven om te voldoen aan de eisen van een moderne en instabiele wereld. Netwerken moeten zich makkelijk aanpassen aan nieuwe situaties en in staat om snel te reageren op naderende bedreigingen zoals voedseltekorten, uitbraak van ziektes en ontheemding als gevolg van rampen.

Dit zou kunnen betekenen dat regionale samenwerking moet worden bevorderd. Gemeenschappen werken samen om hulpbronnen te delen en elkaar te ondersteunen. Samenwerking moet zelfs buiten de lokale gemeenschap worden gezocht. Besluitvorming moet meer lokaal en gedecentraliseerd worden omdat het mensen in staat stelt effectiever te reageren op omstandigheden dan gecentraliseerde overheden. Dit betekent dat lokale besturen worden gecreëerd met  prioriteit aan distributie van hulpbronnen en conflictoplossing zodat lokale gemeenschappen snel en juist kunnen reageren op een crisis.

De gemeenschap moet tijdens een crisis zelfvoorzienend zijn en door natuurlijke hulpbronnen zoals water en stroom te beheren aangezien nationale en internationale leveranciers ook onder druk kunnen staan. Dit vereist niet alleen traditionele kleinschalige landbouw en hernieuwbare energiebronnen maar ook inzicht in de nieuwste technologieën zoals hydrocultuur en verticale landbouw die voedsel kunnen produceren in gebieden met een uitgeputte bodem of beperkte vruchtbare grond.

In een stabiele klimaatomgeving zijn traditionele overgeërfde vaardigheden zoals land bewerken, jagen en foerageren mogelijk. Maar zodra een crisis zich voordoet moeten er nieuwe vaardigheden worden geleerd om onverwachte natuurrampen het hoofd te bieden. De seizoenen zijn niet langer voorspelbaar en het vermogen om gewassen te verbouwen of dieren te houden voor voedsel volgens traditionele methodes voldoet niet meer.

Om overlevingsstrategieën te vergroten kunnen gemeenschappen zich richten op nieuwe vaardigheden voor rampenbestrijding zoals eerste hulp bij ongelukken (EHBO), technieken voor zoeken en vinden van vermisten, de bouw van noodopvang en psychologische hulp bij trauma en stress.

Ook traditionele zorgsystemen storten tijdens een crisis in. Daarom is het handig om zich te richten op preventieve zorg en het identificeren van kwetsbare leden van gemeenschap om de impact van een ramp op hun leven te verkleinen.

Het delen van kennis via digitale en goedkope technieken zoals radionetwerken of gedrukte handleidingen kan helpen bij het verspreiden van cruciale kennis en informatie voor, tijdens en na de crisis. Dat zijn overlevingstechnieken wanneer internet of mobiele telefonie niet langer beschikbaar zijn.

De psychologische impact van een ineenstorting van de maatschappij zijn enorm. Bekende herkenningspunten en vertrouwde manieren van leven verdwijnen. Emotionele veerkracht moet verder gaan dan alleen hoop aanpraten. Een diepe verbinding met de omgeving en de mensen is nodig om elkaar te beschermen. Collectieve rouwpraktijken kunnen helpen bij het omgaan met verlies van de vertrouwde omgeving. Rouw wordt omgezet in een bron van kracht en solidariteit. Overleven betekent leren leven met onzekerheid.

Er zijn nog meer technieken voor het managen van stress tijdens en na een crisis. Mindfulness kunnen individuen en groepen helpen om gefocust te blijven. Dat is een belangrijk kenmerk van de aanpassing aan problemen veroorzaakt door een ontregeld klimaat. Een essentiële vaardigheid om te overleven in een wereld waar rampen plotseling voorkomen zonder enige waarschuwing.

Culturele aanpassingsvermogen is net zo belangrijk zijn als fysieke aanpassing. Het evalueren van gedrag en heersende maatschappelijke waarden helpt. In tijden van crisis is het niet verstandig om veel te kopen en te consumeren maar zuinig te leven en sparen. De overgang van veel consumeren naar bewust en zelfvoorzienend is wenslijk. Overleven op de lange termijn houdt in afstappen van individualistisch denken en collectieve, eenvoudigere en duurzamere manieren van leven omarmen. 

Afbeelding ter illustratie: veel oases in Marokko zijn aan het uitsreven als gevolg van langdurige droogte.

Meer lezen over hetzelfde onderwerp:

Onderzoek naar ngo's Marokko
Na een jaar onderzoek in Marokko publiceerde Mary Joyce in 2005 de resultaten van haar bevindingen in het artikel “Morocco Raises its Voice. A Brief Analysis of the Political NGO Sector." Onderstaande is een Nederlandse samenvatting gemaakt door de redactie. Inhoud van het onderzoek: 1) Een jonge beweging 2) Een kwestie van definitie 3) Theorie voor de politieke NGO 4) Training 5) Intellectuele activiteiten 6) Lobby en netwerken 7) Basisactivisme 8) Uitdagingen 9) Een blik vooruit 10) Buitenlandse NGO's 11) Afkortingen 12) Noten 13) Interviews.